در تبلیغات این صنعت، عددی پرتکرار است: «سود بیست ساله، فلان میلیارد تومان.»
این عدد از نظر حسابداری درست است و از نظر اقتصادی تقریباً بیمعنا — چون یک میلیارد تومان در سال پانزدهم، همان یک میلیارد تومان امروز نیست. این مقاله همان فاصله را با عدد نشان میدهد.
عدمتقارن اصلی
اقتصاد نیروگاه خورشیدی در ایران یک ناترازی ساختاری دارد:
سرمایهگذاری عملاً دلاری است. پنل، اینورتر و بخشی از سازه وارداتیاند. قیمتشان با نرخ ارز حرکت میکند.
درآمد کاملاً ریالی است و نرخش با مصوبه تعیین میشود، نه با بازار.
یعنی شما یک دارایی با قیمت ارزی میخرید که جریان نقدی ریالی با نرخ اداری تولید میکند. تا وقتی تعدیل نرخ با تورم همراه باشد، مشکلی نیست. مسئله از جایی شروع میشود که نباشد.
فرسایش ارزش، با عدد
فرض کنید نرخ فروش در تمام قرارداد بیست ساله اسمیِ ثابت بماند. قدرت خرید هر واحد از آن درآمد، نسبت به سال اول:
| سال | تورم ۲۵٪ | تورم ۳۵٪ | تورم ۴۵٪ |
|---|---|---|---|
| ۱ | ۱۰۰٪ | ۱۰۰٪ | ۱۰۰٪ |
| ۳ | ۶۴٪ | ۵۵٪ | ۴۸٪ |
| ۵ | ۴۱٪ | ۳۰٪ | ۲۳٪ |
| ۱۰ | ۱۳٪ | ۷٪ | ۳٫۵٪ |
| ۱۵ | ۴٪ | ۱٫۵٪ | ۰٫۶٪ |
| ۲۰ | ۱٫۴٪ | ۰٫۳٪ | ۰٫۱٪ |
با تورم ۳۵ درصد، درآمد سال دهم تنها ۷ درصد قدرت خرید سال اول را دارد. سالهای پانزدهم تا بیستم عملاً به صفر میل میکنند.
این یعنی جمعزدن بیست سال درآمد اسمی و نوشتن «سود بیست ساله»، عددی میسازد که تقریباً تمامش از چند سال اول آمده و بقیهاش آرایش است.
پس چه رشدی لازم است
برای حفظ ارزش، نرخ فروش باید همپای تورم رشد کند. اگر کمتر رشد کند:
| رشد سالانهٔ تعرفه | قدرت خرید سال دهم (با تورم ۳۵٪) |
|---|---|
| بدون رشد | ۷٪ |
| ۱۵٪ | ۲۴٪ |
| ۲۵٪ | ۵۰٪ |
| ۳۵٪ | ۱۰۰٪ |
نکتهٔ مهم این جدول: رشد نسبی مهم است، نه رشد مطلق. تعرفهای که سالی ۲۵ درصد بالا میرود در برابر تورم ۳۵ درصد، همچنان نیمی از ارزشش را در ده سال از دست میدهد. «تعرفه افزایش یافت» لزوماً خبر خوبی نیست؛ باید پرسید چقدر، در برابر چه.
نتیجهٔ عملی: کدام عدد واقعاً مهم است
از این تحلیل یک قاعدهٔ روشن بیرون میآید:
دورهٔ بازگشت سرمایه مهمترین عدد است، نه سود تجمعی بیست ساله.
چون سالهای اول تقریباً تمام ارزش واقعی را حمل میکنند. پروژهای که در ۲ سال برمیگردد از پروژهای که در ۷ سال برمیگردد صرفاً «بهتر» نیست — جنس ریسکش متفاوت است، چون بخش بزرگتری از ارزشش را قبل از فرسایش جمع میکند.
این معیار، اولویتها را بازتعریف میکند:
نصب پشتبامی بر زمینی میچربد — دورهٔ بازگشت تقریباً نصف، چون هزینهٔ زمین و اتصال ندارد.
خودمصرفی صنعتی بر فروش تضمینی میچربد — نه فقط چون نرخش بالاتر است، بلکه چون ارزشش به تعرفهٔ برق صنعتی گره خورده که خودش با تورم حرکت میکند، نه به نرخی که باید منتظر مصوبهاش بمانید. این تفاوت در افق بلند، از اختلاف نرخ امروز هم مهمتر است.
فروش در بورس انرژی هم همین مزیت را دارد: نرخ توافقی با بازار حرکت میکند. تفصیلش در فروش برق در بورس انرژی.
آیا واقعاً میشود درآمد دلاری داشت؟
بهمعنای دقیق کلمه، نه — برق با ریال فروخته میشود. ولی میتوان به درآمدی رسید که رفتارش به دلار نزدیکتر است:
مسیرهایی که نرخشان به بازار وصل است (خودمصرفی صنعتی و بورس انرژی) بهجای نرخی که منتظر مصوبه است. تعرفهٔ برق صنعتی و قیمت بورس، هر دو تمایل دارند با سطح عمومی قیمتها حرکت کنند.
و یک نکتهٔ دیگر که کمتر گفته میشود: خودِ نیروگاه یک دارایی است. تجهیزاتی که با ارز خریدهاید، ارزش جایگزینیشان هم با ارز حرکت میکند. بخشی از حفظ ارزش، در خود دارایی است نه در جریان نقدی.
چطور این را در محاسبهٔ خودتان ببینید
ماشینحساب نیروگاه خورشیدی همهچیز را به قیمت امروز حساب میکند و تورم را لحاظ نمیکند — این در خود صفحه هم صریح نوشته شده. یعنی خروجیاش را باید اینطور خواند:
دورهٔ بازگشت سرمایه قابل اتکاست، چون در افق کوتاه اتفاق میافتد و فرسایش هنوز کم است.
سود تجمعی بیست ساله را بهعنوان سقف نظری ببینید، نه پیشبینی. ارزش واقعیاش بسته به تعدیل تعرفه، کسری از آن خواهد بود.
مقایسهٔ سه مسیر فروش در همان صفحه، مهمترین تصمیمی است که این تحلیل به آن اشاره دارد.
قدم بعدی
ماشینحساب را باز کنید و بهجای سود بیست ساله، روی دورهٔ بازگشت هر سه مسیر تمرکز کنید. برای مدل مالی با سناریوهای تورمی درخواست مشاوره ثبت کنید.
پرسشهای پرتکرار
آیا میتوان از نیروگاه خورشیدی درآمد دلاری داشت؟
برق با ریال فروخته میشود، ولی مسیرهایی که نرخشان با بازار حرکت میکند — خودمصرفی صنعتی و بورس انرژی — رفتاری نزدیکتر به حفظ ارزش دارند تا نرخ مصوبی که منتظر تعدیل اداری است.
چرا سود بیست سالهٔ نیروگاه خورشیدی گمراهکننده است؟
چون درآمد سالهای دور با قدرت خرید امروز جمع زده میشود. با تورم ۳۵ درصد، درآمد سال دهم تنها حدود ۷ درصد ارزش سال اول را دارد، پس بخش بزرگی از آن عدد تجمعی ارزش واقعی ندارد.
مهمترین عدد در ارزیابی نیروگاه خورشیدی کدام است؟
دورهٔ بازگشت سرمایه، نه سود تجمعی. سالهای اول تقریباً تمام ارزش واقعی را حمل میکنند، پس هرچه بازگشت کوتاهتر باشد، ارزش بیشتری قبل از فرسایش تورمی جمع میشود.
آیا ماشینحساب تورم را لحاظ میکند؟
خیر، همهچیز به قیمت امروز محاسبه میشود و این در خود صفحه نوشته شده. دورهٔ بازگشت آن قابل اتکاست، ولی سود تجمعی بیست ساله را باید سقف نظری دانست نه پیشبینی.